به هر حال كتابى است با سبك عالى كه به حق خاتمهء كار جغرافى شناسان اندلس در آن دوران است . البته گروه مؤلّفان مغرب منحصر به شخصيّتهاى برجسته‌اى چون بكرى ، ادريسى ، و ابن جبير نيست ، زيرا در كنار آنها به مؤلّفاتى بر مىخوريم كه شهرت كمتر دارند ، اما با آنان بىارتباط نيستند ، مانند كتاب الاستبصار فى عجائب الأمصار از مؤلّفى ناشناس . 245 شناخت اين كتاب را به كرمر مديونيم كه به سال 1852 متن را بر اساس نسخهء وين با توضيحاتى مفصّل دربارهء مطالب كتاب به زبان آلمانى منتشر كرد . نسخهء پاريس كه آمارى براى اولين بار به كار برد 246 خلأ موجود در نسخهء وين را پر كرد ، ولى نه آن و نه نسخهء الجزاير ، هيچ يك ، در كار حلّ مشكلات اصل كتاب و مضمون آن كمكى نكرد . ترجمهء فانيان ( 1900 ) كه بر بنياد هر سه نسخه انجام گرفته و شرح و حاشيهء بسيار دارد كارى است ، ولى كتاب را به صورت كامل به دست نمىدهد . 247 ابن جبير بىگفت و گو با بكرى رابطه دارد ، اما قضيّه به همين جا متوقف مىماند . تاريخ تأليف كتاب به طورى كه از مضمون آن معلوم مىشود ، به سال 1191 / 587 ه . باز مىگردد . 248 ظاهرا مؤلّف فريضهء حج را انجام داده ، زيرا حرمين را بتفصيل وصف مىكند . آن گاه به مصر مىپردازد و از اهرام آن سخن مىآورد . 249 پس از آن به سوى شمال مىرود و به گفت و گو از سواحل اقيانوس اطلس مىپردازد . آنگاه غالبا مطالب بكرى را مىآورد 250 و شهرها را به ترتيب معيّن وصف مىكند و بعضى از روايات معاصران را به آن مىافزايد 251 و مىكوشد تا همهء چيزهايى را كه در راه ديده يا از بلاد اطراف شنيده يادداشت كند . 252 به اين جهت نه تنها در فصل بندى و تنظيم مطالب با بكرى تفاوت دارد 253 بلكه آفريقاى شمالى را همانند شاهد عينى وصف مىكند 254 و بناى كار او منحصر به جغرافياى توصيفى است 255 به احتمال قوى رونويس اصلى كتاب به ما نرسيده ، زيرا مطلب از زبان « ناظر » تقرير مىشود ، و او كسى است كه به دوران ابو يوسف يعقوب موحّدى ( كه آغاز حكومت وى از سال 1184 / 580 ه . بود ) در كتاب « نظر » كرده و رواياتى مربوط به پيروزى خليفه و سفارتى كه به سال 1192 / 588 ه . از طرف صلاح الدّين ايّوبى سوى فاس آمده ، بر آن افزوده است . از مؤلّف كتاب ظاهرا به عنوان « مؤلّف » ياد مىشود و در كنار او از منابع ديگر سخن مىآيد . 256 همهء اين نكات در انتظار توضيح است ، زيرا از روزگار آمارى همچنان مبهم مانده است . مسلّم است كه كتاب همسنگ كتابهاى ديگر نيست و چندان توجّهى بدان نشده است . 257 بر خلاف اندلس و مغرب ، مصر در قرنهاى يازدهم و دوازدهم آثار جغرافيايى ممتازى پديد نياورد كه در ديگر بلاد عرب شهره شود ، ولى مانند ايّام سلف مراجع رسمى مربوط به آمار و اداره پديد مىآورد ، كه آغاز آن را در مجموعه‌هاى مختصرى كه به دوران عباسى براى كاتبان ديوان فراهم مىشد توان يافت . فرهنگنامه‌هاى بزرگ دوران مماليك مصر مرحلهء